تبلیغات
انجمن علمی مهندسی عمران چابهار - نخستین دوره پل سازی در ایران

نخستین دوره پل سازی در ایران

دوشنبه 9 آبان 1390 — سعدالله مقبلی - نظر

 

 

 

 

 

  بدان سان كه در ایران باستان ،  راه و راه سازی  در برقراری  ارتباط میان  شهرها برای تسهیل در امور تجاری و نظامی ، به شكوفایی رسید ، ‌پل سازی  نیز رو به كمال گذارد .

راه هایی مانند را ه شاهی  و راه تجاری  - فرهنگی ابریشم  شمال، جنوب، شرق و غرب  ایران را به هم پیوند دادند و در میان  این راه ها ، پل  سازی چندان اهمیت یافت كه نمونه های بسیاری  از پل های ایران در دوران باستان  گواهی  بر این مدعاست . این پل ها خود پایه و اساس پل سازی در دوره های بعد بود كه به ویژه در دوره ساسانیان  به اوج  شكوهمندی  رسیدند.

1 - پل سازی در دوره هخامنشیان

اگر چه اثری از ساختمان  سالم پلی  مربوط به دوران پیش از هخامنشیان تاكنون  پیدا نشده  است ، اما از پروژه های باستان  شناسان بر می آید  كه در دو منطقه  پل هایی  پیش از این دوره وجود داشته  است. الواح به دست آمده از شوش  مربوط  به تمدن عیلام، الواح بابل  مربوط  به تمدن های  بین النهرین  و نشانه هایی از دوره مادها گواه ازآن دارد  كه بر رودخانه های  كرخه( عیلام)، دجله و فرات( تمدن های بین النهرین) و رودخانه های كوه زاگرس  ( سرزمین ماد)، پل  هایی بنا  نهاده شده بود. اما در این میان، پل بابل  روی فرات، كه در متون  كهن از آن توصیف شده است، بنا بر قراین علمی  با طول زیاد 9 متر عرض  داشته و  از الوار چوب بر پایه سنگی استوار بوده است . این پل  به احتمال در زمان نبوپلسر (625-605 ق.م) یا نبوكدنصر(604-562 ق.م) بنا شده است . اما برخی  پژوهشگران قدیم ترین آثار بر جای مانده از پل را بر رود اورلرتوها می دانند  كه در قرن هشتم پیش از میلاد  تخریب شده است . در سال های اخیر، در  محل  درودزن، بر رودخانه كر( كوروش) فارس  سدی  كه كار پل را انجام می داده ، پیدا شده است  كه آن را به عهد  هخامنشیان  و به احتمال قوی  به زمان كورش كبیر نسبت می دهند. گذشته از شواهد تاریخی  به نظر می رسد كه هخامنشیان  با تمدن عالی و معماری  پیشرفته ای كه داشته اند  از ساختن پل و قنطره عاجز نبوده اند.

 اگر چه پل ها بناهایی هستند که  بیشتر از هر ساختمانی  در معرض ویرانی اند،  ولی چون وجود آنها ضروریات زندگی بوده در سده های  بعد بر جای آنها و شاید بر شالوده آنها پل های جدید  ساخته و محتمل است كه پل های  زمان اشكانیان و بعد از اسلام  بر اساس  پل های هخامنشی  بنا شده اند.

از آنجا كه در دوران هخامنشی  كورش  كبیر  و داریوش بزرگ به ساخت راه های  تازه  توجه زیادی  می شد ، لازم بود كه در راه ها به ویژه در غرب ایران  پل هایی  ساخته  شود . از بررسی  منابع تاریخی  درباره جنگ كورش  با كرزوس پادشاه لیدی ، چنین  بر می آید  كه تا  قبل از حكومت  هخامنشیان  در آسیای صغیر روی رودخانه ها پل وجود نداشته  و  این  كار درزمان  داریوش  ، هنگام تاسیس  راه شاهی ، صورت  گرفته است.

 هرودوت  درباره تسخیر بابل  به دست كورش  كبیر  به هنگام  عبور از  رود گیندس ( دیاله  امروزی) نوشته است :

 وقتی  كه شاه به رود  گیندس رسید  و می خواست  از آن عبور كند یكی از اسب  های  مقدس او خود را به آب انداخت كه با شنا  از آن بگذرد  ولی آب اسب را برد  . این  موضوع  باعث خشم شاه شد و  قسم یاد كرد  كه از آب این رودخانه  چندان بكاهد  كه زنی هم بتواند از آن بگذرد ، بی این كه زانو تر كند. با این  مقصود به امر او 360 نهر  كنده آب رود را به این نهرها  انداختند، تا در مجرای اصلی  سطح آب  به مقدار زیاد   پایین آمد ، تمام تابستان  آن  سال صرف این كار شد  و كوروش  در بهار سال دیگر به سمت بابل حركت كرد( تواریخ به نقل از پیر نیا، 1344 ،ج2،ص 192).

 در دوره هخامنشیان راه های دور و درازی  در سرتاسر  ایران كشیده شد. از جمله  راه شاهی  كه از لیدیه شروع می شود و پس از طی  حدود  416 فرسخ( 2500 كیلومتر) و گذشتن  از روی پل دختر به شهر شوش می رسید. نگهداری   و نگهبانی این راه  از چنان اهمیتی برخوردار بود كه از افتخارات  ایرانیان دوره هخامنشی  به شمار می رود.

دیگر راهی  است كه به راه ابریشم  مشهور شده  و كشور چین  و شرق  دور را به اروپا   و غرب پیوند می داد و  از ایران می گذشت. طول این راه از هشت هزار كیلومتر  تجاوز می كرد ، مسلما  بر چنین راهی پل های  عظیم بنا شد و بخش هایی از ایران مانند  جنوب سلسله كوه های البرز ، خراسان و آذربایجان  در این  مسیر  چنین پل ها در این راه ها اهمیت  بسیار داشته است . بنا به گزارش های تاریخی  در مواقع اضطراری ، در لشكر كشی های  دوره داریوش بزرگ و خشایار قایق ها و كشتی  های جنگی در سواحل یونان  نقش پل های شناور  را ایفا می كرده اند.

از دوران هخامنشی، بناهایی  به صورت پل  و بند( سد)  بررودخانه های پیرامون پارس ( فارس) مانند  كر و كرخه  بر جای مانده است . گذشته از پل درودزن، در میان  آثاری كه استروناخ در محدوده  آثار باستانی  مجموعه  پاسارگاد كشف كرد بقایای  پلی  در نزدیكی  تنگه بلاغی (سیوند) در عمق 2 متری به دست آمده است .

 

آثاری  از پایه های پل تخت شاه نشین در محل پاتاوه بر رودخانه  بشار یاسوج  گواه از  استفاده ساروج و سنگ های  بریده شده(45*25 سانتی متر) مربوط به  دوره هخامنشی  دارد  كه هر یك  از سنگ های  حجاری شده  آن علامتی  از سنگ تراش دارد ، برخی از محققان نیز آثار  بر جای مانده  در پایه های  پل خدا آفرین بر رود ارس  را از دوران هخامنشیان می دانند .

یكی از مهم ترین  پل ها  كه به روایتی  مربوط  به دوران هخامنشیان است و آنتی گونوس  سردار اسكندر در حمله به ایران از روی آن گذشته  به نام پل تنگ شناخته می شود كه بر رود صیمره(سیمره) در لرستان و در تنگ ترین و پرشكوه ترین بخش  این رود قرار گرفته است.

2 - تداوم و تكامل پل سازی  پس از دوره هخامنشیان

 

اگر چه پس از شكست هخامنشیان از مقدونیان  در نظام سیاسی- اداری  ایران  گونه ای  گسست ایجاد شد اما آنچه از هنر ها و صنایع دوران اشكانیان  و ساسانیان  بر جای مانده درواقع صورتی تكامل یافته  در پیوند  با دوران  هخامنشی است . نمونه  بارز سازه های  معماری  آن زمان  پل هایی  است كه به نام پل دختر شناخته می شوند ، مانند پل دختر میانه ، پل دختر ( كر و دختر) در 110 كیلو متری خرم وآباد  به اندیمشك و آثار  پل  چم نمشت و گاومیشان  بر رود سیمره .

 

اگر چه از نظر تاریخی  برای شناسایی  تاریخ دقیق ساخت این  پل ها ابهام هایی وجود دارد  اما مانند قلعه های دختر در پیوند با الهه آب، آناهیتا هستند  كه به ویژه از زمان اشكانیان  بناهای بسیاری  با نام این   ایزد بانو شكل گرفت. ایزد آب ، پرستشگاه هایی مانند  معبد آناهیتا  در كنگاور  از زمان اشكانیان  و معبد آناهیتا  در  بیشاپور  كازرون  اززمان ساسانیان دارد. بعید نیست  اگر پل ها و قلعه های  بی شمار دختر نیز در پیوند مستقیم با آناهیتا  باشند . از این رو برخی معتقدند این پل ها  پایه و اساس  ساسانی  دارند.  اما نباید ا ز نظر دور داشت  شكوفایی پل سازی در دوره ساسانی به این معنی نیست كه پایه بنای پل های ساسانی بر شالوده پل های هخامنشی و اشكانی  قرار نگرفته باشد.

3 - كاربرد مصالح مقاوم

آنچه بر استحكام  سازه پل ها در ایران  تاثیر گذاشت،  استفاده  از ملات آهك به ویژه در پایه ها و میان پایه های  پل ها بود . ایرانیان  دست كم از هزاره اول پیش  از میلاد شفته آهكی را می شناسند و از آن  در  ساختمان سازی استفاده  می كنند. آهك پزی ما که در صنعت سیمان سازی  است به گونه جالب  توجهی كشف شد كه بیان آن خالی از لطف  تاریخی نیست  :  چادرنشینان  هنگام  كوچیدن در سر راه  خود در جاهایی كه اتراق می كردند برای  خوراك پختن آتش می افروختند و از آنجا  كه  در سنگ های اجاقشان از سنگ های آهكی استفاده می كردند ، تمام یا بخشی از سنگ آهكی ، در كنار  آتش پخته می شد. هنگام بارندگی آب با آهك پخته تركیب  آهك شكفته  می دهد از این  رو باران  كه می بارید آهك شكفته را شسته و به شكل دوغاب آهك در می آورده است . دوغاب آهك، روان می شده با خاك یا خاكستر  كف اجاق در می آمیخته و خاك سنگ كف و دیوارهای اجاق را به هم می چسبانده است. باید زمانی  بس دراز  گذشته باشد تا دودمان های چادرنشین به خاصیت آهك پزی  پی برده و در زمان یكجانشینی  در سازه های معماری از آن  بهره گیری كرده باشند.

 بابلی ها با آجر و ملات دیوار می ساختند ، مصری ها با آن كه سنگ آهك فراوان داشتند  باروها را با ملات گچ می ساختند  . یونانی ها  آهك پزی  رااز ایرانیان ، رومیان  از یونانیان و اروپاییان از رومیان یاد گرفتند . درچین قدیم ترین ملات آهك  را در دیوار چین پیدا كرده اند كه نزدیك به 200 ق.م ساخته شده است . از این  رو می توان  ایرانیان  را از مهم ترین پیشگامان درپدید آوردن ملات آهك در سازه های معماری  دانست.

 در ایران قدیم ترین  ملات آهكی  در جنوب كردان ( نود كیلو متری باختر تهران) در آبادی اسمعیل آباد، در یك گورستان  پیدا شده است، كه باستان شناسان قدمت آن را  بیش از سه هزاسال پیش می دانند ؟ و احتمالا  در  كاوش های  بعدی فراتر  ازاین تاریخ نیز ثابت شود . كف گور به شكل دایره  شفته آهكی ساخته  شده و دیوار دور آن هم با شفته آهكی چینه كشی شده است  . مرده ها  را به حال چمباتمه به سوی خورشید خوابانیده اند و جاهای  خالی دور جسد را باخاك نرم پر كرده ،‌ روی  آن را با یك  لایه شفته آهكی پوشانیده اند. از تجربه شفته آهكی  این  گورها معلوم شد كه38 درصد وزن شفته، آهك است حال آن كه  آهك  خاك های پیرامون گورها كم تر از 20 درصد بود.

 بدیهی است  میزان مقاومت و استحكام ملات آهك  باعث شد ایرانیان  زود از شفته آهكی  كه ملات  آبی مناسبی است ، در پل سازی استفاده كنند. نكته دیگر این  كه ایرانیان به گچ پزی  و گچ كاری هم خیلی  زود پی بردند.

گچ بری های زمان اشكانیان  گویای  این مسئله است . در ایران با ملات گچ زودگیر ،‌طاق سازی  به روش لا چسبانی با دهانه های بزرگ  انجام شده  است

 ( مانند دهانه 26 متری پل دختر میانه) . امروز هم با ملات گچ و خاك و آجر، میان تیر های آهن به روش  لاچسبانی،‌طاق ضربی  می زنند. كاربرد گچ ،‌ملات آهك ،‌ساروج، سنگ  های تراش خورده و سرانجام استفاده از آجر ، ‌باعث  شد مقاومت پلها در نخستین دوره های  پل سازی درایران  مهندسان را در  ارائه  روش های  نوین پل سازی یاری  رساند. به این وسیله پل ها با مقاومت بالا و عمر   طولانی  ماندگاری  قابل  ملاحظه ای  در برابر عوامل  مختلف تخریب پل به دست آوردند.

4 - روش های  ساخت پل

 از دوران  باستان   استادان  ایرانی روش های  مختلفی را برای  پایه ها و طاق ها و تعیین  مكان  پل ها به كار می  گرفتند . تلاش  پلسازان بر آن بود كه در فصل هایی  كه رودخانه ها از آب كم تر برخوردارند. برای  استواری پایه ها  استفاده  كنند. در بنای  طاق ها كه عمدتا جناغی بودند، روش های  یكسانی  به كار گرفته  می شد چنان كه استادان ایرانی  بناها  را بدون چوب بست می ساختند ، برای ساختن طاق  پل ها هم چوب بست به كار نمی بردند ، بلكه با ملات گچ و آجر، طاق را به روش لاچسبانی  می زدند و میان طاق  های  چندگانه پل  را با قوس  های تیغه  آجری  روی  همدیگر می چسباندند. البته  در پی  و دیوارها از ملات ساروج نیز استفاده می كردند . روش پل سازی رومیان به طریق دیگری بوده است . آنها برای  ساختن پل ها نخست  چوب بست می ساختند سپس  روی چوب  بست طاق قوسی می زدند. قوس  شكسته و گنبد ایرانی  زاده هرم است ،  اما قوس رومی قسمتی از دایره و كوپل رومی  قسمتی از كره است.

ایرانیان  سوای  ملات هوایی زودگیر ( ملات گچ) و ملات  آبی  كندگیر ( شفته آهكی ) برای آب بندی كردن ،‌ ملات زودگیر آبی هم می ساختند . با سفیده تخم مرغ  و گرد آهك زنده ملاتی می ساختند  كه هم تاب زیاد  دارد  و هم  زود  می گیرد و در  آب پایدار  است . زیرا گرد آهك زنده با آب سفیده  تخم مرغ  تركیب آهك شكفته   می دهد و 275 كالری  گرما از آن آزاد می شود . با گرمای  آزاد شده  سفیده تكه های  چینی  به یكدیگر ،‌از ملات  گرد آهك زنده  و سفید تخم مرغ استفاده  می كنند .

 چون در قدیم  نمی توانستند  در آب  گود برداری  كنند  و زیر  آب پی  بسازند از این  رو پی را در گودی كم حجم زیاد می ساختند  تا آب روان  پی ها را  جابه جا نكند.

 ایرانیان  دربنای پل های بزرگ بر رودخانه های خروشان از شیوه های  گوناگون اما سخت و عجیب بهره می گرفته اند، چنان كه به هنگام  ساختن پلی  دربند قفقاز ( باب الابواب) چون نمی توانسته اند انرژی  آب خروشان رودخانه را مهار كنند. پایه پل را به این ترتیب ساخته اند:

 پوست های  چارپایان بزرگ جثه  مانند  گاو،  شتر و الاغ  را پراز باد كرده  پهلوی  هم  چیده اند و روی  پوست  های باد شده با تیر  و تخته چوب بسته  ساخته اند و پوست های  پر  از باد  را زیر  آن بسته اند. چوب بست را به آب انداخته آن را در جای پل برده،  از كنار رودخانه مهار كرده اند.  تا موج آب آن را جا به جا نكند. روی  چوب  بست شناور مهار شده پایه  پل را ساخته اند. با سنگین  شدن پایه پل، چوب بست كم كم  در آب فرو رفته است و از كنار رودخانه  هم ریسمان  های  مهاری  را شكل كرده اند تا پوست  های  باد شده  در كف رودخانه  نشسته اند. سپس  آب  بازان را به  زیر آب  فرستاده اند  تا  پوست ها را سوراخ كنند به گونه ای  كه بادشان بیرون  رود و چوب بست در كف رودخانه  جا بیفتد  . این روش  باستانی ، نوعی  پی سازی  با هوای  فشرده است  كه در دوران  بعد تكامل یافته.

 گویند  كه پی  های سی و سه پل  یا پی های كهنه  پل  مارنان اصفهان را به ترتیب  زیر ساخته اند:

هنگام كم آبی ، شهاب ( شاه آب ) رودخانه  را از جایی كه باید پایه پل ساخته شود برگردانده اند، زمین  جای پی را تا  روی لایه  نیلاب در گودی  4 تا 5 متر از كف رودخانه ، كه  پی  پل  فلزی  هم روی  آن ساخته   شده است، كنده اند.  روی لایه  نیلاب ، در  سطح پی ،  ستون های  تنبوشه بزرگ چسبیده به هم چیده اند و درز تنبوشه ها را با  ملات  گل رس و آهك شكفته و روغن چراغ بندكشی  كرده، آب درون ستون های  تنبوشه  را كشیده اند  و درون ستون های  تنبوشه   شفته ی آهك ریخته اند. پس از  گرفتن  شفته آهك ، روی ستون های تنبوشه   پی ساخته اند . در زمین  های سست ، پل هایی كه  از زمان های پیش به جای مانده   بیش تر آنهایی  هستند كه روی بستر سنگی رودخانه  ها بنا شده اند مانند:  پل شهرستان  در اصفهان ، پل دختر در تنگه ملاوی  و پل گاومیشان میان جاید  و سیمره  كه روی  سنگ آهك، دزفول كه روی  مرج ( زمین  با كناره های  سخت  بلند)  شادروان  شوشتر كه روی  ماسه  سنگ ساخته شده اند.

 

 

 

 

درباره وبلاگ

مقام معظم رهبری در ابتدای سال 1392 این سال را سال "حماسه سیاسی و حماسه اقتصادی" نامگذاری کردند. ایشان در این باره فرمودند: «امیدواریم به فضل پروردگار، حماسه‌ی اقتصادی و حماسه‌ی سیاسی در این سال به دست مردم عزیزمان و مسئولان دلسوز كشور تحقق پیدا كند.»

نظر سنجی

عملکرد وبلاگ انجمن علمی مهندسی عمران...؟




آمار

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :

دانشنامه مهدویت

لوگوی دوستان

دیگر امکانات



برای نمایش تصاویر گالری كلیك كنید


کد گالری